Używanie tego określenia z jednym czy drugim wyrazem nigdy nie jest błędem, ale są sytuacje, kiedy jest to mocno wątpliwe i stawia tekst autora w złym świetle – oczywiście pod względem językowym, a nie merytorycznym czy fabularnym.
Ten artykuł powstał na podstawie artykułu prof. Katarzyny Kłosińskiej „Osiem razy o »przysłowiowym«” (Poradnik Językowy, 2 (721), 2015).
Jaki jest problem z tym wyrażeniem?
Napisałam już kilka tekstów o irytujących manierach stylistycznych autorów i używanie określenia 'przysłowiowy’ też wpisuje się tę tematykę. Dlaczego? Ponieważ nadużywanie czy też nieuzasadnione używanie tego wyrazu pokazuje kilka niefajnych rzeczy:
- Mylimy przysłowia z frazeologizmami.
- Niepotrzebnie chcemy brzmieć mądrzej.
- Nie mamy zaufania do odbiorcy.
Znaczenia przymiotnika ‘przysłowiowy’
W Wielkim Słownik Języka Polskiego ‘przysłowiowy’ ma 4 znaczenia:
- przypominający swą formą przysłowie, np. zwroty przysłowiowe, wyrażenia przysłowiowe;
- używane dla wskazania wyrazu, który wchodzi w skład jakiegoś przysłowia, np. przysłowiowy grób miłości;
- używane w celu zasygnalizowania, że wyraz lub wyrażenie nadrzędne jest składnikiem jakiegoś związku frazeologicznego lub metafory, np. przysłowiowe ciosy poniżej pasa, strzał w przysłowiową dziesiątkę, nie pozostawiła na niej przysłowiowej suchej nitki, była to przysłowiowa kropla w morzu;
- taki, że wszyscy wiedzą, że obiekt, o którym mowa, ma cechę, która jest wskazywana, np. uchodzi za przysłowiowy wzór prawości, ich okrucieństwo stało się przysłowiowe.
Znaczenie 1 – dosłowne – uzasadnione
Do pkt. 1 w ogóle się nie odnoszę, bo ono oznacza po prostu znaczenie dosłowne.
Znaczenie 2 – powołanie na przysłowie – częściowo uzasadnione
Jeśli używacie przymiotnika w tym znaczeniu – zdanie jest akceptowalne. Jak pisze prof. Kłosińska, określenie ‘przysłowiowy’ staje się składnikiem zdania, gdy chce się przypomnieć jakieś przysłowie, gdy chce się odnieść do jakiejś „mądrości” zawartej w przysłowiu.
Dobrze ilustruje to zdanie: małżeństwo, przysłowiowy grób miłości, może stać się jej kołyską, w którym przymiotnik ‘przysłowiowy’ posłużył do przywołania treści przysłowia (‘małżeństwo, które według przysłowia, jest grobem miłości…’, ‘małżeństwo, o którym przysłowie mówi, że jest grobem miłości…’ itd.).
Znaczenie 3 – podkreślenie niedosłowności – nieuzasadnione!
Niektórzy dodają wyraz ‘przysłowiowy’ do związków frazeologicznych po to, by podkreślić, że nie należy odczytywać ich znaczeń dosłownie; w tej funkcji bywa też używane wyrażenie ‘tak zwany’: możemy rafinerie zamykać na przysłowiowy klucz [Sejm, 2005], szlochałam w jej bluzkę, kolejny raz narozrabiawszy jak przysłowiowy pijany zając [miesięcznik dla kobiet, 1999].
Używanie wyrażenia ‘przysłowiowy’ w tym znaczeniu jest krytykowane w źródłach normatywnych, jednak nie jest zakwalifikowane jednoznacznie jako niepoprawne, tylko jako „używane bez potrzeby”. Dlaczego?
Bo to NIE SĄ PRZYSŁOWIA, ale FRAZEOLOGIZMY. Przeciętny Polak nie rozróżnia tych dwóch rzeczy, niemniej opisywane przeze mnie określenie dobrze prezentuje się wyłącznie z powołaniem na przysłowia.
Jak rozróżnić przysłowia od frazeologizmów?
Przysłowia niosą pewną „mądrość ludową”. Jak podaje prof. Kłosińska:
Różnica między przysłowiami a frazeologizmami zasadza się – jak wiadomo – nie tylko na formie (przysłowie zawsze ma postać zdania, a frazeologizm może przybierać różne kształty), lecz także na treści: przysłowie ma znaczenie dwustopniowe, mówi o jakiejś określonej sytuacji, z której wynika zasada ogólna, zwana mądrością ludową. I właśnie przymiotnik ‘przysłowiowy’ [w pierwszym znaczeniu] przywołuje tę „mądrość”, a forma ‘przysłowiowy’ [według znaczenia nr 2] jest tylko sygnałem globalności znaczenia, ponieważ frazeologizmy, z natury swojej, nie wskazują na żadne „mądrości”. Nie ma żadnej „mądrości ludowej” w wyrażeniu wierzchołek / czubek góry lodowej czy we frazie zamienił stryjek siekierkę na kijek.
Nie ufasz czytelnikom?
Nie musisz uprzedzać swoich czytelników, że używasz pojęcia w znaczeniu symbolicznym. Naprawdę sądzisz, że ktoś widział kiedyś prawdziwego pijanego zająca? I znów odsyłam do prof. Kłosińskiej:
Takie „ostrzegawcze” („Uważaj! Nie odczytuj tego dosłownie!”) użycie przymiotnika ‘przysłowiowy’ jest zupełnie zbędne, gdyż świadczy o braku zaufania nadawcy do kompetencji językowych odbiorcy.
Znaczenie 4 – podkreślenie typowości – nieuzasadnione
W tym znaczeniu łączymy słowo ‘przysłowiowy’ z nazwą czegoś, co stało się typowe, charakterystyczne dla jakiegoś człowieka/zjawiska, jakiejś grupy lub aby podkreślić przeciętność kogoś/czegoś, np. przysłowiowy Kowalski / janusz. Również w takich użyciach omawiany przymiotnik nie jest uzasadniony. Lepiej napisać po prostu: ‘typowy’, ‘przeciętny’.
Znaczenie 5 – podkreślenie potoczności – zupełnie niepotrzebne
Jest jeszcze jedno znaczenie, którego nie wymienia WSJP, ale wymienia je prof. Kłosińska w swoim artykule: by wskazać, że jakieś słowo ma charakter potoczny lub z innego powodu może wydawać się niestosowne stylistycznie. Językoznawczyni pisze, że ten…
typ użycia określenia ‘przysłowiowy’ [jest] zupełnie niepotrzebny, a wręcz dewiacyjny. Chodzi o sygnał potoczności lub jakiegokolwiek nacechowania stylistycznego – leksemy określane interesującą nas przydawką nie są bowiem użyte w znaczeniu przenośnym: przysłowiowy straszak, przysłowiowych bubli, przysłowiowych frykasów.
Podsumowanie: kiedy ‘przysłowiowy’ jest poprawnie użyty?
Zauważmy, że tylko pierwsze znaczenie przymiotnika przysłowiowy ma ścisły związek semantyczny ze słowem ‘przysłowie’. Trochę też nawiązuje do niego znaczenie nr 2 z WSJP. W pozostałych zastosowaniach przymiotnik wskazuje na coś typowego (3) i na przenośność znaczenia (4). W nielicznych przypadkach jest sygnałem nacechowania stylistycznego określanego wyrazu (5).
Prof. Kłosińska ocenia poprawność użycia tego wyrażenia następująco:
Chociaż większość z nich (…) wypada uznać za umotywowane semantycznie, a także mimo tego, że mają dość wysoką frekwencję, wydaje się, że całkowicie akceptowalne jest tylko znaczenie 1, w którym ‘przysłowiowy’ ma związek semantyczny z przysłowiem i nie jest (…) użyty metajęzykowo.
Zarówno użycia (…), w których ‘przysłowiowemu’ jest przypisywany sens związany z typowością, jak i te, w których przymiotnik ten przestrzega przed dosłownym odczytaniem znaczenia, są świadectwem małej sprawności językowej nadawcy lub jego braku zaufania do kompetencji lingwistycznych odbiorcy. Nadawca, nie mając pewności, czy postąpił właściwie, używając określonego leksemu lub frazeologizmu, na wszelki wypadek zaznacza – właśnie za pomocą słowa przysłowiowy – że posłużył się jednostką, którą można odebrać jako nietypową czy niedostosowaną do sytuacji.