Szyk i styl mają wspólny mianownik nie tylko w modzie, ale i gramatyce. Szyk wyrazów w zdaniu należy do zagadnień składni, a ta zaś – do wyznaczników stylu. Aby pisać poprawnie i w dobrym stylu, należy przestrzegać kilku prostych zasad.
Zasada 1. Trzymaj blisko siebie słowa, które się lubią
W zdaniu wyrazy określające powinny znajdować się możliwie blisko wyrazów określanych (niekoniecznie bezpośrednio obok, bo to nie zawsze możliwe). Popatrz na ten przykład:
Od razu oddałem znalezione pieniądze w szatni.
To zdanie jest niepoprawne, ponieważ nie wiadomo, czy znalazł w szatni, czy oddał w szatni. Jak zatem powinno brzmieć?
Od razu oddałem pieniądze znalezione w szatni.
ALBO:
Znalezione pieniądze oddałem od razu w szatni.
Zasada 2. Zadbaj o odpowiednią kolejność przymiotników w zdaniu
Jeśli piszesz teksty, pewnie często zastanawiasz się, w jakiej kolejności ustawić wyrazy w obrębie jednej grupy wyrazowej. Przede wszystkim powinny się znaleźć blisko siebie – tak unikniemy dwuznaczności. Kolejność ich ustawienia (który wyraz wystąpi jako pierwszy, a który jako drugi) jest sprawą zwyczaju językowego:
(I) przydawki dopełniaczowe stoją raczej po rzeczowniku określanym, np. mrok nocy, miejsce rozrywki, dom brata, zegarek taty, Kraj Kwitnącej Wiśni, sala zabaw, pień drzewa;
(II) przydawki przyimkowe stoją raczej po rzeczowniku określanym, np. spodnie w kratkę, bieg przez płotki, kosz na śmieci, puchar dla zwycięzcy, „Dom z papieru”;
(III) przydawki przymiotne tworzące z rzeczownikiem wspólną nazwę lub termin stoją raczej po rzeczowniku, np. kąt prosty, salon fryzjerski, kodeks cywilny, Bolesław Chrobry;
(IV) przed rzeczownikiem stoi natomiast większość pozostałych przydawek przymiotnych, które nie tworzą stałych związków, np. bezchmurna noc, tchórzliwy człowiek, przytulny dom, rześki poranek;
(V) jeśli jednemu rzeczownikowi towarzyszy szereg przydawek przymiotnikowych, zajmują one zazwyczaj miejsca według następującego porządku:
- zaimek wskazujący (ten, ta, to, tamten, tam, tu, ów, tędy, taki, ci, tamci, owi, sam)
- zaimek dzierżawczy (mój, twój, jego, jej, nasz, wasz, ich)
- liczebnik
- przymiotnik o charakterze subiektywnym,
- wyrazy oznaczające kolejno cechy zewnętrzne:
- wielkość,
- kolor/zapach,
- materiał.
Np. trzy (liczebnik) wspaniałe (przymiotnik subiektywny), wielkie (wielkość), czerwone (kolor) pomidory. NIE: trzy wielkie, czerwone, wspaniałe pomidory.
Zagwozdka
Trzeba uważać na przydawki przymiotne z punktów III i IV, bo źle użyte zupełnie zmieniają sens zdania. Co innego będzie znaczyło, jeśli powiemy: „On jest klasycznym filologiem” (IV), a co innego: „On jest filologiem klasycznym” (III). W pierwszym zdaniu mamy na myśli, że opisywany jest typowym przedstawicielem zawodu, zachowuje się w sposób przyjęty dla tej grupy naukowców. 'Klasyczny’ można byłoby wymienić na inne wyrazy: ‘typowy’, ‘modelowy’, reprezentatywny’ i w zasadzie zdanie nie traci na znaczeniu. Inaczej jest z drugim przykładem, bowiem filolog klasyczny to badacz konkretnej dziedziny – literatury starożytnej. Przydawka tutaj tworzy stały związek wyrazowy.
Znasz inne konstrukcje słowne tego typu? Może być też np. 'nadzwyczajny profesor’ i 'profesor nadzwyczajny’, 'fantastyczna powieść’ i 'powieść fantastyczna’. W pierwszym przypadku przymiotnik można zamienić na synonim i znaczenie się nie zmieni, a w drugim – te określenia zawsze są stałe (nie można zamienić przymiotnika na synonim).
Zasada 3. Buduj zdania tak, aby odpowiadały na pytania domyślne
Najważniejsza w zdaniu jest pozycja końcowa i pozycja początkowa. Wyraz umieszczony na końcu zdania zawiera zasadniczą odpowiedź na pytanie, które interesuje odbiorcę. Wyraz umieszczony na początku zdania niejako streszcza pytanie, które nadawca przypisuje odbiorcy.
np. W poniedziałek w Dolinie Charlotty koncertował Santana (Kto koncertował w Dolinie Charlotty w poniedziałek?)
Każde zdanie oznajmujące jest odpowiedzią na pytanie domyślne. Początek pytania staje się końcem odpowiedzi; koniec pytania zajmuje w odpowiedzi miejsce początkowe. Zasada odwróconego szyku pytania (zamiana miejscami wyrażenia początkowego i końcowego) jest uniwersalną zasadą zdań oznajmujących. Jeśli będziesz się jej trzymać, twoje zdania będą przejrzyste i jasne.
Zasada 4. Uważaj na 'nawet’ i 'tylko’
Wyrazy 'nawet’ i 'tylko’, które generalnie informują o stosunku nadawcy do kontekstu, mogą całkowicie zmienić kierunek interpretacji zdania. Dlatego uważaj na ich szyk! Zmiana pozycji tych słów może spowodować istotną zmianę przekazywanej informacji, gdyż właśnie miejsce zajmowane w zdaniu przez tego typu wyrazy wskazuje, co jest przedmiotem powątpiewania, zdziwienia itd.
np. Michał dał Ani tylko kwiaty – Michał dał tylko Ani kwiaty – Tylko Michał dał Ani kwiaty.
I to wszystko. Cztery proste zasady
Czy na pewno proste? Nie – przyznaję to sama. Dla mnie najbardziej problematyczny bywa szyk wyrazów w rozbudowanym określeniu (zasada #2, pkt V).
A Tobie co sprawia najwięcej problemów w składni, szyku wyrazów, stylu?
Jeśli podczas pisania tekstu czujesz, że jakieś słowo albo określenie wyleciało ci z głowy, skorzystaj z pomocy słownika kolokacji HASK, o którym pisałam tutaj.